Κατερινα Μάτσα

 με αφορμή το βιβλίο «Πολιτική Ιστορία της Ψυχανάλυσης» του Florent Gabarron-Garcia, μιλήσαμε με την ψυχίατρο Κατερίνα Μάτσα, η οποία και το προλογίζει, για το παράδειγμα της πολιτικής ψυχανάλυσης και για ριζοσπαστικές δομές που δημιουργήθηκαν στο παρελθόν σε διάφορες χώρες, για τη στροφή της σύγχρονης ψυχανάλυσης στον ατομικισμό, τον τιμωρητικό και διαλυτικό ρόλο του κράτους, αλλά και για τις μικρές κοινότητες και ομάδες που επιμένουν να γεννούν «πηρήνες» αυτοδιαχείρισης, αλληλεγγύης και ψυχικής φροντίδας.

Παρόλο που τα τελευταία χρόνια τα ζητήματα ψυχικής υγείας απασχολούν όλο και περισσότερους ανθρώπους που επιζητούν τρόπους θεραπείας και φροντίδας, η κυρίαρχη ψυχανάλυση επιμένει να προτάσσει το αφήγημα της «ατομικής ευθύνης» και να αποδιώχνει περιεχόμενα που συνδέουν την κοινωνική δυσφορία με τις σύγχρονες κρίσεις και τη διαρκή επιβάρυνση των υλικών όρων ζωής.

Γιατί θεωρείτε ότι η ψυχανάλυση ακολουθεί έναν αντιδραστικό και συντηρητικό δρόμο σήμερα;

Η ψυχανάλυση είχε κάποτε διαφορετικό χαρακτήρα από αυτόν που έχει πάρει στις μέρες μας. Όσο βαθαίνει η κρίση του συστήματος, οι ψυχαναλυτές, όχι η ψυχανάλυση ως κίνημα, γίνονται υπέρμαχοι του συστήματος, ενστερνίζονται την κυρίαρχη ιδεολογία και υπερασπίζονται μία απολίτικη και ουδέτερη διαδικασία.

Η κρίση μεγαλώνει την κοινωνική και ψυχική δυσφορία, η οποία παίρνει ψυχοπαθολογικές μορφές, ενώ την ίδια στιγμή κυριαρχεί η βιολογική ψυχιατρική με το DSM (αμερικάνικο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών), το οποίο μετράει συμπτώματα, κατατάσσει τους ανθρώπους σε κατηγορίες και τους αντιμετωπίζει κυρίως με ψυχοφάρμακα. Εκεί βρισκόμαστε στον 21ο αιώνα, η ψυχιατρική βρίσκεται σε έναν μεσαίωνα.

Ενώ τα ζητήματα ψυχικής υγείας έχουν αναδυθεί στον δημόσιο λόγο, φαίνεται σαν η κυρίαρχη προσέγγιση να εστιάζει σε έναν ατομικό δρόμο θεραπείας και αναζήτησης της ευτυχίας, παραγνωρίζοντας το κοινωνικό πλαίσιο, τις ταξικές διαφορές και τους υφιστάμενους διαχωρισμούς.

Είναι ξεκάθαρο ότι από τη σημερινή αντιμετώπιση απουσιάζει η συλλογική διάσταση. Σε μεγάλη κλίμακα, η ψυχοθεραπεία παρέχεται σχεδόν αποκλειστικά σε ατομικό επίπεδο, ενώ το σύστημα υγείας στην Ελλάδα δεν επιτρέπει την ανάπτυξη θεραπευτικών πρακτικών που να βασίζονται στη συλλογικότητα. Έτσι, η αντιμετώπιση γίνεται κυρίως ατομικά και σε μεγάλο βαθμό μέσω της φαρμακοθεραπείας.

Με αυτόν τον τρόπο επιβάλλεται η αντίληψη ότι ο άνθρωπος πρέπει να λειτουργεί αποκλειστικά ως άτομο. Τότε αναδεικνύονται κυρίως οι αδυναμίες και οι περιορισμοί του, καθώς αυτά είναι που προβάλλονται μέσα από τη θεραπευτική διαδικασία. Αντίθετα, οι δυνατότητες του ανθρώπου καλλιεργούνται μέσα στο συλλογικό, εκεί όπου αναπτύσσονται οι σχέσεις, η αλληλεγγύη και η κοινή δράση. Και ακριβώς αυτή τη συλλογική διάσταση δεν τη θέλουν οι από πάνω, γι’ αυτό και καλλιεργούν συστηματικά το απολίτικο.

Πού εντοπίζετε το μεγαλύτερο πρόβλημα στην ψυχική φροντίδα σήμερα; 

Το ένα μεγάλο ζήτημα αφορά το ίδιο το σύστημα ψυχικής υγείας και το άλλο τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται κάθε πρόβλημα ψυχικής υγείας, δηλαδή ως ατομική υπόθεση, μέσα σε ένα πλαίσιο ατομικής ευθύνης και αντιμετώπισης. Αυτό συνδέεται και με την εκπαίδευση των σημερινών ψυχαναλυτών, οι οποίοι έχουν ουσιαστικά εξορίσει από το λεξιλόγιό τους την έννοια της «πολιτικής ψυχανάλυσης», θεωρώντας ότι οι δύο αυτές έννοιες είναι ασυμβίβαστες.

Δεν μπορούμε να βελτιώσουμε ουσιαστικά τον τομέα της ψυχικής φροντίδας, αν αφαιρέσουμε την πολιτική του διάσταση. Η ψυχική διαταραχή δεν εμφανίζεται ξαφνικά, ούτε προκύπτει ανεξάρτητα από τις κοινωνικές συνθήκες. Έχει τις ρίζες της στο ίδιο το κοινωνικό και οικονομικό σύστημα, ενώ παράλληλα και οι φαρμακευτικές εταιρείες επηρεάζουν την κατεύθυνση προς την οποία οδηγούνται όσοι δραστηριοποιούνται στον χώρο της ψυχικής φροντίδας.

Πολιτική Ιστορία της Ψυχανάλυσης, ένα βιβλίο που διατρέχει πολλά παραδείγματα πολιτικής ψυχανάλυσης σε διαφορετικές χώρες και δεκαετίες. 

Στο βιβλίο περιγράφονται μεταξύ άλλων οι αγώνες των ψυχαναλυτών στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου, ώστε η ψυχανάλυση να γίνει υπόθεση των λαϊκών τάξεων και των καταπιεσμένων. Τότε δημιουργήθηκαν πάνω από 12 πολυκλινικές στις μεγαλύτερες πόλεις της Ευρώπης, όπου παρεχόταν δωρεάν ψυχανάλυση σε εργάτες, ανέργους και νέους.

Το 1920 ιδρύθηκε στη Ρωσία η Νέα Ρωσική Ψυχαναλυτική Βιβλιοθήκη. Μέσα στον επαναστατικό αναβρασμό της Βιέννης το 1922, ιδρύθηκε από τον Βίλχελμ Ράιχ η Πολυκλινική της Βιέννης που δεχόταν ασθενείς από την εργατική τάξη και παρέδιδε σεμινάρια σε νέους ψυχαναλυτές. Ο ίδιος, το 1929, ίδρυσε έξι κέντρα σεξουαλικής υγιεινής για τη σεξουαλική επιμόρφωση των νέων, στο πλαίσιο της «προλεταριακής σεξουαλικής πολιτικής», όπως έλεγε. Στη Βιέννη, στο Βερολίνο και σε όλες σχεδόν τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες υπήρχαν τέτοιες πολυκλινικές.

Αλλά και ο ίδιος ο Φρόυντ, το 1918, απηύθυνε κάλεσμα σε όλους να προσφέρουν δωρεάν ψυχανάλυση στον λαό, υποστηρίζοντας ότι ο λαός χρειάζεται την ψυχανάλυση όπως χρειάζεται τους γιατρούς για τη φυματίωση. Ήταν μια περίοδος κατά την οποία δινόταν μεγάλη μάχη για να αναδειχθεί ο πολιτικός χαρακτήρας της ψυχανάλυσης, όχι ως μια τακτική αντιμετώπισης διαταραχών, αλλά ως μια κοσμοθεωρία, κάτι που ο Φρόυντ, βέβαια, ανασκεύασε μετά το 1930.

Πώς συνεχίστηκε αυτή η ριζοσπαστική μεταμόρφωση της ψυχανάλυσης το επόμενο διάστημα;

Μία πολύ σπουδαία μορφή του κινήματος ήταν η Μαρία Λάνγκερ, που έζησε στη Βιέννη και στο Βερολίνο, μετά την άνοδο του Χίτλερ πήγε στις Διεθνείς Ταξιαρχίες και στη συνέχεια στην Αργεντινή όπου εισήγαγε την ομαδική ψυχανάλυση.

Εξαιρετικά σημαντικό ήταν το έργο του Καταλανού Φρανσουά Τοσκεγιές, ο οποίος ανήκε στο POUM, πολέμησε ενάντια στον Φράνκο και στη συνέχεια κατέφυγε στη Γαλλία, στο Σαιντ Αλμπάν, ένα άθλιο ψυχιατρείο που κατάφερε να το μετατρέψει σε κέντρο αντίστασης ενάντια στον ναζισμό, αλλά και κέντρο ποίησης, καθώς εκεί κατέφυγαν σημαντικοί ποιητές και διανοούμενοι της Αντίστασης. Οι ασθενείς βγήκαν στα γύρω χωριά, δούλεψαν και έτσι δεν πέθαναν από την πείνα. Ανέλαβαν την αυτοδιαχείριση του χώρου τους και εκεί γεννήθηκε η θεσμική ψυχοθεραπεία, ένα σημαντικό κίνημα που απελευθερώνει από τους θεσμούς του ψυχιατρείου, αλλά και τους ίδιους τους ασθενείς από τα δεσμά τους.

Στο Σαιντ-Αλμπάν και, αργότερα, στην κλινική Λα Μπορντ, ο Τοσκεγιές μαζί με τον Ζαν Ουρί και τον Γκουαταρί δημιούργησαν αυτή την πρότυπη κλινική. Εκεί έγιναν καταπληκτικά πράγματα και η ψυχανάλυση απελευθερώθηκε από τη μέγγενη της ψυχιατρικής. Εκεί, όμως, μπήκαν οι βάσεις για να γίνει η ψυχανάλυση κάτι άλλο, δηλαδή ένα απελευθερωτικό μέσο για όλους τους ανθρώπους. Αυτή η επαναστατική παράδοση αναβίωσε και στη Γερμανία, στα τέλη της δεκαετίας του 1960, με την SPK (Σοσιαλιστική Κολεκτίβα Ασθενών), μια κολεκτίβα που έκανε καταπληκτική δουλειά στο Πανεπιστήμιο της Χαϊδελβέργης και έγινε αντικείμενο άγριας καταστολής.

Τι ακριβώς προσφέρει η θεσμική ψυχοθεραπεία;

Η θεσμική ψυχοθεραπεία είναι ένα κίνημα που απελευθερώνει τον ίδιο τον θεσμό του ιδρύματος από τα δεσμά του, δηλαδή από μια διαγραμμένη, κάθετη ψυχιατρική, με προκαθορισμένους ρόλους και ιεραρχία. Οι ασθενείς αυτοδιαχειρίζονται τον θεσμό, λειτουργούν συλλογικά και ισότιμα με τους ψυχοθεραπευτές και επινοούν διαρκώς καινούργιες διαδικασίες.  Κάποιες φορές χρησιμοποιούνται φάρμακα, αλλά δεν αποτελούν το κύριο μέσο αντιμετώπισης, όπως συμβαίνει σήμερα.

Στο 18 Άνω, στήσαμε μια μονάδα μέσα στο Δαφνί, χρησιμοποιώντας βασικές αρχές της θεσμικής ψυχοθεραπείας, εισάγοντας τη συλλογικότητα, τον «αστερισμό» των ομάδων ψυχοθεραπείας και τέχνης και, βέβαια τη θεραπευτική ομάδα, η οποία αποτελείται από όλους όσοι συμμετέχουν στη θεραπευτική διαδικασία, είτε είναι γιατροί, καθαριστές και νοσοκόμοι, είτε γυμναστές.

Σήμερα υπάρχουν άλλα αντίστοιχα παραδείγματα σε μία ριζοσπαστική κατεύθυνση;

Υπάρχουν μικρά, διάσπαρτα παραδείγματα, όπως τα κοινωνικά ιατρεία που δημιουργήθηκαν στα χρόνια των μνημονίων, ορισμένα από τα οποία συνεχίζουν μέχρι σήμερα τη δράση τους. Σε αυτά, οι γειτονιές διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο. Μέσα από τις συνελεύσεις οργανώνονταν παρεμβάσεις στην κοινότητα, οι οποίες είχαν ουσιαστικό θετικό αντίκτυπο στον ψυχισμό των ανθρώπων, καθώς τους βοηθούσαν να βγουν από το αδιέξοδο και να αναρρώσουν πολύ πιο γρήγορα και ουσιαστικά.

Στα κατειλημμένα Προσφυγικά λειτουργεί επίσης ένα κέντρο υγείας που βασίζεται στις ίδιες αρχές και αποτελεί ένα ιδιαίτερα σημαντικό παράδειγμα. Υπάρχουν και άλλες ανάλογες πρωτοβουλίες, οι οποίες, όμως, δεν διαθέτουν τα μέσα για να αναδείξουν το έργο τους και να το επεκτείνουν. Την ίδια στιγμή, οι κυρίαρχοι μηχανισμοί εξουσίας δημιουργούν διαρκώς σημαντικά εμπόδια στην ανάπτυξη και την εδραίωση αυτών των εγχειρημάτων.

Πώς αντιμετωπίζονται από το κράτος οι άνθρωποι με σοβαρές ψυχικές διαταραχές που χρειάζεται να νοσηλευτούν;

Το πιο συνηθισμένο είναι να οδηγηθεί κάποιος σε ένα ψυχιατρείο με εισαγγελική εντολή, να νοσηλευτεί για λίγο και να βγει. Από εκεί και πέρα δεν διασφαλίζεται η συνέχεια της φροντίδας. Αυτός ο άνθρωπος θα λάβει μια φαρμακευτική αγωγή την οποία κάποια στιγμή θα σταματήσει και όταν εμφανιστούν ξανά τα συμπτώματα, θα συμβεί ακριβώς το ίδιο. Γι’ αυτό μιλάμε για «περιστρεφόμενη πόρτα» στην Ελλάδα.

Στο Δαφνί, οι εισαγωγές στο ψυχιατρείο που γίνονται αναγκαστικά, με παρέμβαση εισαγγελέα, είναι πάνω από το 60% και πρόκειται για ένα τρομακτικό ποσοστό. Η αναγκαστική νοσηλεία σημαίνει ότι αυτός ο άνθρωπος θα καθηλωθεί μηχανικά και ενδέχεται να τον δέσουν εκεί όπου θα πάει. Η Ελλάδα έχει καταδικαστεί για την αντιμετώπιση αυτού του τύπου των ασθενών, καθώς θεωρείται βασανιστήριο να είναι κάποιος μηχανικά καθηλωμένος και να αντιμετωπίζεται με καταστολή. Χρησιμοποιείται συχνά ο όρος «ψυχιατρική μεταρρύθμιση». Δεν υπάρχουν όμως δομές στην κοινότητα για να συνεχιστεί η φροντίδα όταν ο ασθενής βγει, προκειμένουωνα βοηθηθεί και ο ίδιος και οι γύρω του και να συνεχίσει τη ζωή του κανονικά, ισότιμα με όλους τους άλλους, χωρίς να χρειαστεί ξανά εισαγωγή στο ψυχιατρείο. Οι άνθρωποι αυτοί αντιμετωπίζονται ως στιγματισμένοι και κοινωνικά αποκλεισμένοι.

Το βιβλίο σας «Ιστορία Του 18 Άνω, Μια Ιστορία Απεξάρτησης Και Χειραφέτησης, Χωρίς Ημερομηνία Λήξης» παρουσιάστηκε σε πολλές πόλεις το τελευταίο διάστημα. 

Παρουσιάσαμε αυτή την ιστορία με επίκεντρο την αυτοδιαχείριση, τη συλλογικότητα, την ψυχοθεραπεία και την τέχνη, και κυρίως τον ρόλο της θεραπευτικής ομάδας. Είχε μεγάλη ανταπόκριση. Ο νόμος του Δημήτρη Βαρτζόπουλου έχει δημιουργήσει έναν «χυλό» από ομογενοποιημένα προγράμματα και έχει διαμορφώσει τους όρους ώστε οι εξαρτημένοι να μην απευθύνονται πλέον στα προγράμματα ή, όσοι βρίσκουν το θάρρος να ενταχθούν, να διακόπτουν γρήγορα, γιατί συναντούν καταστολή.

Οι θεραπευτές διώκονται από τη διοίκηση, η οποία έχει επιβάλει ένα αυταρχικό καθεστώς υπό την απειλή ότι θα μετακινήσει όσους δεν υπακούν και δεν σκύβουν το κεφάλι σε άλλο τμήμα. Στον ΕΟΠΑΕ, αυτό το γραφειοκρατικό τέρας των 2.000 εργαζομένων, έχουν ενταχθεί δημόσιες και ιδιωτικές δομές, οι οποίες λειτουργούν γραφειοκρατικά, χωρίς να επιτρέπουν στους θεραπευτές να εργαστούν. Είμαστε σε διαδικασία κινητοποιήσεων από τον Σεπτέμβρη, με στόχο να οργανώσουμε δράσεις πανελλαδικής εμβέλειας, ώστε να ανατρέψουμε την κατάσταση της διάλυσης της ψυχικής υγείας, της εμπορευματοποίησης και της ισοπέδωσης των πάντων.

• Το βιβλίο Πολιτική Ιστορία της Ψυχανάλυσης σε μετάφραση Ελένης Καραφύλλη και Κίμωνα Σχοινά και πρόλογο της Κατερίνας Μάτσα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις πότλατς
• Το βιβλίο της Κατερίνας Μάτσα Η ιστορία του 18 Άνω, Μια ιστορία απεξάρτησης και χειραφέτησης, χωρίς ημερομηνία λήξης κυκλοφορεί από τις εκδόσεις πότλατς